Wat zou je ontdekken wanneer je oude bomen figuurlijk een stem geeft? Welke verhalen en geheimen geven zij prijs? In het project ’Bomenluisteraar – het verhaal van ons groene erfgoed’ doen Saxion Hogeschool Deventer en de Haagse Hogeschool hiernaar onderzoek in twee parken: Clingendael in Den Haag en Rijsterborgherpark in Deventer.
De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) heeft vanuit de Nationale Wetenschapsagenda-route Levend Verleden €100.000 toegekend aan Saxion Hogeschool Deventer en de Haagse Hogeschool voor het project Bomenluisteraar. Zij deden de aanvraag samen met partners: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Climate Adaptation Services, Erfgoedhuis Zuid-Holland, gemeenten Deventer en Den Haag, en Deventer Verhaal. „De komende jaren, tot de zomer van 2027, gaan we als lectoraat, samen met deze partners, aan de slag met het onderzoek naar ons groene erfgoed”, vertellen docent/onderzoeker Ronald Visser en associate lector Wilko van Zijverden, beiden verbonden aan Saxion.
Bomen, en vooral de oude exemplaren, vertellen een verhaal, vervolgen beiden. „Over zichzelf, maar ook over hun omgeving en het leven van mensen in hun buurt. Hoe kunnen wij deze bomen een stem geven, zodat deze verhalen bekend worden? Dat is de onderzoeksvraag die centraal staat. Elke ingreep die in de loop van de geschiedenis gedaan is rond en in een boom, heeft effect gehad, en dan bedoelen we niet alleen technische ingrepen als snoeien, maar ook zaken als verdichting, verdroging en vernatting van de bodem. Al deze gevolgen willen we onderzoeken om te laten zien welke invloed ze hebben (gehad) op ons groene erfgoed in onze dagelijkse leefomgeving.”
Sensoren op de bomen
Het project bestaat uit twee deelonderzoeken: een technisch data-onderzoek waarbij sensoren van het bedrijf TreeTalker op bomen worden geplaatst die de bodem, sapstroom en temperatuur continu monitoren. De gegevens gaan live uitgezonden worden, zodat iedereen kan zien hoe de boom zich ’voelt’. „In de Bomenluisteraar willen wij bomen een stem geven middels multimedia en vertellen hoe bomen in parken reageren op veranderingen in verleden en heden. Hoe dat er straks precies uit gaat zien, is nu nog lastig te zeggen.”
Het tweede deel bestaat uit de verhalen over de bomen die mensen hebben overgeleverd. „Dat kunnen geschreven historische verhalen zijn, maar ook verhalen die mensen nu nog kunnen vertellen”, vertelt Visser. „Hiermee willen we de levenscycli van mensen en bomen verbinden.”
Van Zijverden: „Door het combineren van bestaande gegevens en historische bronnen zoals luchtfoto’s, satellietdata en ruimtelijke gegevens met sensoren willen we laten zien welke rol het groene erfgoed speelt in onze dagelijkse leefomgeving. Door multimedia te gebruiken, willen we bomen het verhaal laten vertellen waarin ecologie en erfgoed een centrale rol spelen, zodat mensen kunnen ’luisteren’ naar de bomen. Bomen vertellen immers niet alleen een verhaal van het verleden, maar bevatten ook lessen voor de toekomst, dus laten we leren luisteren. Door klimaatverandering wordt groen in de stad belangrijker, omdat bomen verkoelen, regenwater opvangen en bodemwater vasthouden. Bovendien bevordert groen de biodiversiteit, omdat insecten, vogels en kleine zoogdieren er voedsel in vinden.”
Twee onderzoeksparken
De projectgroep van studenten doet onderzoek in twee parken in Nederland: het Rijsterborgherpark in Deventer en Landgoed Clingendael in ’s-Gravenhage. Beide parken zijn rijksmonumenten en ontworpen door tuin- en landschapsarchitect Leonard Springer (1855-1940), maar zijn zeer verschillend. Het park in Deventer maakt onderdeel uit van oude vestingwerken en heeft een kalkrijke, vrij verdichte bodem. Clingendael ligt tussen ’s-Gravenhage en Wassenaar en maakt deel uit van de Zuid-Hollandse landgoederenzone; de bodem bestaat voornamelijk uit duinzand.
„In het Rijsterborgherpark, waar ooit 11.000 verschillende bomen en heesters stonden waarvan er nu nog 600 over zijn, richten we ons vooral op de bodem en het water. De waterstanden in het park reageren sterk op het peil van de nabijgelegen IJssel. Als de rivier zakt, is er minder water in het park. We zijn nieuwsgierig naar wat dit doet met de oude bomen”, licht Visser toe. „Het bodemleven in het park is in elk geval sterk verslechterd, dat zien we bijvoorbeeld aan het feit dat er zeer weinig paddenstoelen groeien.”
Boom met hakenkruis
In Clingendael werken de studenten ook met sensoren op de bodem, maar spelen zeker ook de historische bronnen een grote rol. In de Tweede Wereldoorlog had het Huys Clingendael een beruchte bewoner: nazi-kopstuk Arthur Seyss-Inquart.
Visser: „In deze periode zijn inscripties in de bomen gezet. Zo is er in het Haagse bos in een boom een hakenkruis en het gezicht van Hitler gekerfd. Maar er zijn ook nog veel andere inscripties die een verhaal vertellen waarvan wij heel graag de achtergrond zouden willen weten. Naar zulke historische verhalen zijn we heel benieuwd. Maar ook naar bijvoorbeeld trouwfoto’s van bruidsparen in beide parken. Die foto’s en de verhalen erachter ontvangen we graag.”
Jaarringen en loodvrije benzine
Een van de onderdelen van het tweejarige wetenschappelijke project Bomenluisteraar is het onderzoeken en tellen van de jaarringen van gekapte bomen in het Rijsterborgherpark in Deventer en Park Clingendael in Den Haag.
„Jaarringen kunnen heel veel verhalen vertellen over de geschiedenis van de boom”, vertellen Ronald Visser en Wilko van Zijverden, die beiden vanuit Saxion Hogeschool Deventer betrokken zijn bij het onderzoek.
„Zo kun je waarschijnlijk in jaarringen zien dat vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw het toevoegen van lood aan benzine werd verboden, maar ook welke invloed stormen en windhozen hebben gehad op de boom.”
